Đổi mới tố tụng hình sự trong giai đoạn mới những chính sách lớn và nội dung mới của Dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi)

Thứ ba - 25/08/2026 14:37

Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cải cách tư pháp là một nhiệm vụ quan trọng, có ý nghĩa lâu dài. Cùng với sự phát triển nhanh chóng của kinh tế - xã hội, chuyển đổi số, sự xuất hiện của các phương thức phạm tội mới và yêu cầu ngày càng cao về bảo vệ quyền con người, quyền công dân, hoạt động tố tụng hình sự cũng đặt ra những yêu cầu mới.
Bộ luật Tố tụng hình sự là đạo luật trực tiếp điều chỉnh quá trình tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, điều tra, truy tố, xét xử và một số hoạt động tố tụng khác. Vì vậy, việc tiếp tục hoàn thiện Bộ luật không chỉ nhằm khắc phục những hạn chế, bất cập phát sinh trong thực tiễn mà còn nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương, định hướng lớn của Đảng, đáp ứng yêu cầu xây dựng nền tư pháp hiện đại, chuyên nghiệp, công bằng, nghiêm minh, nhân văn và hiệu quả.
Theo định hướng của dự án sửa đổi, việc hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự được đặt trong yêu cầu tinh gọn, hiệu quả; phân hóa, khoan hồng; hoàn thiện thẩm quyền tố tụng, kiểm soát quyền lực và bảo đảm quyền con người; phát triển tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến; tăng cường hội nhập quốc tế; đồng thời luật hóa những nội dung đã được triển khai thí điểm và giải quyết những vướng mắc, bất cập từ thực tiễn.
Đây là những nội dung có tác động trực tiếp đến hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và rộng hơn là nhận thức của xã hội về hoạt động tư pháp hình sự. Việc tuyên truyền, phổ biến để cán bộ và Nhân dân hiểu rõ những chính sách mới vì vậy có ý nghĩa thiết thực trong quá trình tổ chức thực hiện.

1. Tinh gọn thủ tục, nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án
Một trong những định hướng nổi bật của dự án là chuẩn hóa quy trình, tinh gọn trình tự, đơn giản hóa thủ tục hành chính tư pháp và hoàn thiện thủ tục rút gọn.
Tinh gọn tố tụng không chỉ được thể hiện ở việc rút ngắn một số trình tự, thủ tục mà còn hướng tới việc phân loại, lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp với từng loại vụ việc, vụ án. Qua đó, những vụ án có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng hoặc thuộc trường hợp đáp ứng các điều kiện luật định có thể được giải quyết theo trình tự phù hợp, thay vì phải thực hiện toàn bộ quy trình thông thường.
Đáng chú ý, dự thảo định hướng mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn. Đối với thủ tục rút gọn bắt buộc, dự kiến bổ sung trường hợp người phạm tội ra đầu thú và tội phạm đã thực hiện là tội phạm nghiêm trọng; đồng thời bỏ điều kiện người phạm tội phải có nơi cư trú, lý lịch rõ ràng. Đối với xét xử phúc thẩm, điều kiện được định hướng theo hướng tập trung vào những vụ án chỉ có kháng cáo, kháng nghị về giảm nhẹ hình phạt, cho hưởng án treo hoặc giảm trách nhiệm dân sự.
Việc hoàn thiện thủ tục rút gọn được đặt trong mục tiêu rút ngắn quy trình tố tụng, đẩy nhanh tiến độ giải quyết, xử lý tội phạm nhanh chóng, hiệu quả, đồng thời giảm áp lực và nguồn lực tố tụng.
Như vậy, một trong những thông điệp quan trọng của chính sách này là: không phải mọi vụ án đều nhất thiết phải được giải quyết bằng một phương thức tố tụng giống nhau; thủ tục tố tụng cần có sự phân hóa phù hợp với tính chất, mức độ và đặc điểm của từng vụ án, nhưng vẫn phải bảo đảm đầy đủ các điều kiện luật định.

2. Phân hóa và khoan hồng – khuyến khích người phạm tội hợp tác, khắc phục hậu quả
Một nội dung đáng chú ý khác là chính sách phân hóa và khoan hồng.
Dự án đặt vấn đề hoàn thiện hệ thống nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự; bổ sung trình tự, thủ tục để mở rộng phạm vi không khởi tố, phạm vi miễn trách nhiệm hình sự; bổ sung thủ tục xem xét áp dụng hình phạt nhẹ hơn trong trường hợp người phạm tội nhận tội, nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng; đồng thời bổ sung thủ tục trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đặc biệt, đối với trường hợp người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng, dự thảo định hướng xây dựng cơ chế tố tụng tương ứng.
Theo tài liệu chính sách, trường hợp này có thể được áp dụng thủ tục rút gọn khi người bị buộc tội tự nguyện thừa nhận hành vi phạm tội, tội danh, chứng cứ và các tình tiết khách quan của vụ án; chấp nhận hình phạt, biện pháp tư pháp được đề nghị áp dụng; đồng thời trong trường hợp gây thiệt hại thì phải khắc phục hậu quả, bồi thường hoặc có cam kết và biện pháp cụ thể để tiếp tục thực hiện.
Một yêu cầu quan trọng được đặt ra là việc nhận tội phải tự nguyện và phù hợp với các chứng cứ khác của vụ án. Cơ quan tiến hành tố tụng vẫn có trách nhiệm chứng minh tội phạm theo quy định của Bộ luật.
Cách tiếp cận này đồng thời hướng tới việc tạo động lực để người phạm tội đầu thú, tự thú, thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác với cơ quan tố tụng, chủ động bồi thường, khắc phục hậu quả, qua đó kết hợp yêu cầu nghiêm minh với tính nhân văn của pháp luật hình sự.
Điểm cần tuyên truyền, phổ biến ở đây là khoan hồng không đồng nghĩa với bỏ qua hành vi phạm tội. Khoan hồng được đặt trong một cơ chế pháp lý có điều kiện, gắn với sự tự nguyện nhận trách nhiệm, chấp nhận hậu quả pháp lý và khắc phục thiệt hại theo quy định của pháp luật.

3. Hoàn thiện thẩm quyền tố tụng, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm quyền con người
Một trong những nhóm chính sách xuyên suốt của dự án là hoàn thiện thẩm quyền, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm quyền con người.
Dự thảo định hướng tiếp tục kế thừa những quy định còn phù hợp, đồng thời quy định rõ hơn, phân định rành mạch thẩm quyền giữa các cấp tố tụng và đẩy mạnh phân quyền cho Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán.
Đi cùng với phân quyền là yêu cầu phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực chặt chẽ, tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tiến hành tố tụng, phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới của các cơ quan tiến hành tố tụng. Đây là một nội dung có ý nghĩa quan trọng bởi tố tụng hình sự là lĩnh vực trực tiếp tác động đến các quyền cơ bản của con người. Việc xác định rõ ai có thẩm quyền, thẩm quyền đến đâu, trách nhiệm như thế nào và cơ chế kiểm soát ra sao là một trong những cơ sở để bảo đảm hoạt động tố tụng được thực hiện đúng pháp luật.
Bảo đảm quyền bào chữa và tranh tụng
Dự án cũng định hướng sửa đổi, bổ sung các quy định về thủ tục bào chữa và tranh tụng, tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng.
Trọng tâm là bảo đảm tranh tụng thực chất, phòng ngừa oan, sai ngay từ giai đoạn đầu, trong đó tranh tụng tại phiên tòa giữa bị cáo, người bào chữa với bên buộc tội được xác định là nội dung quan trọng.
Đồng thời, dự thảo định hướng hoàn thiện cơ chế thu thập, cung cấp chứng cứ của người bào chữa; quy định trách nhiệm phối hợp với cơ quan có thẩm quyền tố tụng trong việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ; tăng cường bảo đảm quyền con người, nhất là quyền bào chữa của người bị buộc tội.
Như vậy, cùng với yêu cầu xử lý tội phạm nghiêm minh, dự án đặt ra yêu cầu bảo đảm đầy đủ hơn các quyền tố tụng của người bị buộc tội và những người tham gia tố tụng khác.

4. Hoàn thiện các biện pháp ngăn chặn, hạn chế việc áp dụng tạm giam
Một nội dung đang được quan tâm là việc sửa đổi, bổ sung quy định về biện pháp ngăn chặn và biện pháp cưỡng chế.
Định hướng chung của dự án là tiếp tục hoàn thiện các quy định này theo hướng bảo đảm căn cứ, điều kiện, thẩm quyền và trình tự áp dụng; đồng thời chú trọng các biện pháp thay thế tạm giam.
Việc hạn chế tạm giam được đặt trong tổng thể yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu quả của các biện pháp tố tụng. Đây cũng là nội dung được báo chí giới thiệu như một điểm đáng chú ý trong quá trình sửa đổi BLTTHS.
Khi tuyên truyền về chính sách này, cần làm rõ rằng tạm giam là một biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, không phải là hình phạt. Việc áp dụng phải dựa trên căn cứ, điều kiện và thẩm quyền do pháp luật quy định; việc hạn chế tạm giam được đặt cùng với yêu cầu bảo đảm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và phòng ngừa tội phạm.

5. Xây dựng nền tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến
Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức hoạt động của Nhà nước và xã hội. Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, dự án BLTTHS sửa đổi định hướng xây dựng tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa hoạt động tư pháp.
Dự thảo dự kiến bổ sung khái niệm “tố tụng điện tử”, bổ sung nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng điện tử và quy định thẩm quyền yêu cầu cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng đối với tổ chức cung cấp dịch vụ. Đồng thời, đặt ra cơ chế phong tỏa, xử lý tài sản và thu hồi tài sản xuyên biên giới.
Một số nội dung cụ thể được định hướng như cấp, giao, chuyển văn bản tố tụng bằng phương thức điện tử; số hóa hồ sơ vụ án; quy định cụ thể về xét xử trực tuyến, trong đó quyết định đưa vụ án ra xét xử phải thể hiện thông tin về điểm cầu trung tâm và các điểm cầu thành phần khi xét xử trực tuyến.
Đây là bước chuyển từ phương thức tố tụng chủ yếu dựa trên hồ sơ, tài liệu giấy sang phương thức kết hợp giữa hồ sơ điện tử, dữ liệu điện tử và các phương thức tố tụng trực tuyến, phù hợp với quá trình chuyển đổi số quốc gia.

6. Hoàn thiện quy định về chứng cứ, dữ liệu điện tử và các phương thức điều tra hiện đại
Sự phát triển của công nghệ đồng thời tạo ra những dạng chứng cứ mới. Vì vậy, dự án đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung quy định về thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử, xây dựng thủ tục tố tụng hiện đại và ứng dụng công nghệ số.
Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao, tội phạm sử dụng không gian mạng, giao dịch điện tử và các phương thức phạm tội xuyên biên giới ngày càng phát triển.
Cùng với việc mở rộng khả năng thu thập và sử dụng dữ liệu điện tử, yêu cầu đặt ra là phải có quy định rõ ràng về nguồn dữ liệu, phương thức thu thập, bảo quản, kiểm tra, đánh giá và sử dụng, bảo đảm giá trị chứng minh của chứng cứ và quyền của những người tham gia tố tụng.

7. Tăng cường hội nhập và hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự
Một điểm mới quan trọng khác là nhóm chính sách về hội nhập quốc tế. Dự án định hướng nội luật hóa, bảo đảm tương thích với các cam kết quốc tế về tố tụng hình sự mà Việt Nam tham gia; đồng thời bảo đảm sự đồng bộ giữa BLTTHS với pháp luật về dẫn độ, tương trợ tư pháp về hình sự, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, phòng chống tội phạm mạng và thu hồi tài sản.
Trong bối cảnh tội phạm ngày càng có tính xuyên quốc gia, tài sản có thể được chuyển dịch qua nhiều quốc gia và dữ liệu có thể được lưu trữ ở nước ngoài, việc nâng cao năng lực hợp tác quốc tế trong phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia trở thành yêu cầu thực tiễn.
Dự án cũng đặt vấn đề hoàn thiện cơ chế phong tỏa, xử lý tài sản và thu hồi tài sản xuyên biên giới, trong đó có nội dung về thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội theo các trường hợp, điều kiện, thẩm quyền và trình tự, thủ tục được quy định.
Những nội dung này cho thấy hoạt động tố tụng hình sự trong giai đoạn mới không chỉ được đặt trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam mà ngày càng gắn với các cơ chế hợp tác pháp lý quốc tế.

8. Luật hóa những nội dung đã được thí điểm, khắc phục những bất cập từ thực tiễn
Một định hướng quan trọng của dự án là luật hóa những chế định đã được triển khai thí điểm, đồng thời sửa đổi những quy định phát sinh vướng mắc, bất cập trong thực tiễn.
Việc hoàn thiện pháp luật trên cơ sở tổng kết thực tiễn nhằm bảo đảm quy định của pháp luật ngày càng sát với yêu cầu thực tế của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng.
Theo tài liệu chính sách, nhiều nội dung khác cũng được rà soát, hoàn thiện như tiếp nhận và giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt, giám định tư pháp, định giá tài sản, tạm đình chỉ vụ việc, vụ án, trả hồ sơ điều tra bổ sung, hoãn hoặc tạm ngừng phiên tòa, hủy án để điều tra lại, xét xử lại.
Điểm chung là các chế định này được định hướng quy định rõ hơn căn cứ, điều kiện, trình tự, thủ tục, thời hạn và cơ chế kiểm soát, đồng thời rà soát phạm vi áp dụng để bảo đảm tính chặt chẽ trong thực tiễn.

9. Đổi mới tố tụng hình sự gắn với yêu cầu xây dựng nền tư pháp hiện đại
Nhìn tổng thể, các chính sách của dự án BLTTHS sửa đổi không tồn tại độc lập mà có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Tinh gọn thủ tục gắn với yêu cầu nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án. Phân hóa và khoan hồng gắn với việc khuyến khích người phạm tội hợp tác, nhận trách nhiệm và khắc phục hậu quả. Phân định thẩm quyền và kiểm soát quyền lực gắn với yêu cầu xây dựng nền tố tụng chặt chẽ, minh bạch. Bảo đảm quyền bào chữa và tranh tụng gắn với yêu cầu bảo vệ quyền con người và phòng ngừa oan, sai. Tố tụng điện tử gắn với chuyển đổi số. Hội nhập quốc tế gắn với yêu cầu xử lý hiệu quả tội phạm xuyên quốc gia. Luật hóa những nội dung đã được thí điểm gắn với yêu cầu đưa những kinh nghiệm thực tiễn phù hợp vào khuôn khổ pháp luật.
Tài liệu chính sách cũng xác định mục tiêu xây dựng thủ tục tố tụng hiện đại, ứng dụng công nghệ số và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.
Do đó, có thể thấy việc sửa đổi BLTTHS lần này được đặt trong một tầm nhìn tổng thể về đổi mới phương thức vận hành của nền tư pháp hình sự, chứ không chỉ là việc sửa đổi riêng lẻ một số quy định về trình tự, thủ tục.

Kết luận
Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự là một nội dung quan trọng trong quá trình tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và thực hiện các chủ trương về cải cách tư pháp trong giai đoạn mới. Những chính sách được đề xuất tập trung vào những vấn đề có tính nền tảng của tố tụng hình sự: tinh gọn thủ tục nhưng vẫn bảo đảm chặt chẽ; phân hóa để có cách thức xử lý phù hợp; khuyến khích khoan hồng gắn với nhận trách nhiệm và khắc phục hậu quả; phân định rõ thẩm quyền và tăng cường kiểm soát quyền lực; bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa và tranh tụng; đẩy mạnh tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến; tăng cường hợp tác quốc tế; đồng thời luật hóa những nội dung đã được thực tiễn kiểm nghiệm.
Việc tuyên truyền, phổ biến những nội dung này có ý nghĩa quan trọng để cán bộ, đảng viên, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và Nhân dân hiểu đúng về định hướng đổi mới pháp luật tố tụng hình sự, từ đó nâng cao nhận thức pháp luật và tạo sự thống nhất trong quá trình tổ chức thực hiện.
Đổi mới tố tụng hình sự trong giai đoạn mới vì vậy hướng đến một nền tố tụng hiện đại, công khai, minh bạch, hiệu quả, nhân văn, bảo đảm quyền con người, kiểm soát quyền lực và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, hội nhập quốc tế, đồng thời bảo đảm nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Đây cũng chính là những nội dung cần được tiếp tục tuyên truyền sâu rộng để các chủ thể trong xã hội nhận thức đầy đủ hơn về những thay đổi trong chính sách tố tụng hình sự và yêu cầu đặt ra đối với hoạt động tư pháp trong giai đoạn phát triển mới của đất nước./.

Nguồn tin: Phòng 7-VKSND tỉnh Quảng Trị