Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, nhất là những người dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích của Nhà nước là yêu cầu luôn đặt ra trong quá trình thực thi pháp luật. Thực tiễn cho thấy, quyền và lợi ích chính đáng của ngươi yếu thế bị xâm phạm nhưng chưa được bảo vệ đầy đủ hoặc lợi ích chung bị ảnh hưởng nhưng chưa có chủ thể đứng ra yêu cầu bảo vệ. Chính từ yêu cầu đó, Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ hể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (Nghị quyết 2025/2025/QH15) đã mở ra một cơ chế mới, cho phép thí điểm Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện.
Sự ra đời của Nghị quyết 205 không chỉ bổ sung một phương thức thực hiện chức năng cho VKSND, mà còn thể hiện cách tiếp cận chủ động, nhân văn hơn trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích chung của xã hội. Theo đó, hoạt động của Viện kiểm sát không chỉ dừng ở việc phát hiện, xử lý vi phạm đã xảy ra mà còn hướng đến nhận diện những vấn đề có nguy cơ ảnh hưởng đến lợi ích công, kịp thời yêu cầu khắc phục và phòng ngừa.
Chủ động đưa tinh thần Nghị quyết vào thực tiễn
Mặc dù chưa được giao thí điểm nhưng VKSND hai cấp tỉnh Quảng Trị đã chủ động triển khai nhiều nội dung phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền, hình thành cách tiếp cận mới trong công tác kiểm sát, nắm bắt nguồn tin, xác minh, ban hành kiến nghị và theo dõi kết quả thực hiện. VKSND tỉnh đã ký kết Quy chế phối hợp, xây dựng Kế hoạch phối hợp và có công văn phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh; phối hợp với Bộ đội Biên phòng tỉnh, các cơ quan liên quan để mở rộng nguồn thông tin. Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị đã ban hành Công văn chỉ đạo các sở, ban, ngành và UBND các xã, phường, đặc khu phối hợp triển khai nội dung Nghị quyết. Các VKSND khu vực đã ban hành kế hoạch triển khai Nghị quyết 205/2025/QH15, thành lập tổ chỉ đạo, bộ phận giúp việc và phân công cán bộ, Kiểm sát viên để tổ chức thực hiện, thực hiện tuyên truyền đối với 78 đơn vị cấp xã, cơ quan liên quan, niêm yết tại trụ sở, địa điểm tiếp công dân và tuyên truyền trên các nền tảng thông tin, mạng xã hội. Việc ứng dụng công nghệ trợ lý ảo cũng góp phần làm cho việc tuyên truyền trực quan, dễ tiếp cận hơn.
Từ kiến nghị đến những thay đổi cụ thể
Thông qua các kênh tiếp nhận nguồn tin trên nhiều hình thức thông qua công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp hoặc các kênh thông tin khác để chủ động phát hiện những vi phạm có dấu hiệu xâm phạm đến quyền của người dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công để kịp thời xử lý. VKSND hai cấp đã tiếp nhận 59 nguồn tin. Kết quả, 51 nguồn tin đã được ban hành kiến nghị, 05 trường hợp chủ thể tự khắc phục vi phạm, 02 trường hợp đang tiếp tục xác minh, chuyển 01 nguồn thông tin đến VKSND có thẩm quyền giải quyết. Những con số này cho thấy VKSND hai cấp đã chủ động nhận diện, tìm kiếm, tiếp nhận thay cho việc chờ phát sinh vụ việc để xử lý.
Đến nay, VKSND hai cấp tỉnh Quảng Trị đã ban hành 51 bản kiến nghị trên nhiều lĩnh vực như bảo vệ quyền của trẻ em, quản lý và sử dụng đất công, các khoản phải nộp ngân sách Nhà nước (về Thuế và thu trong các vụ án hình sự), an toàn giao thông, môi trường... Trong đó 21 vụ việc liên quan đến bảo vệ người dễ bị tổn thương và 30 vụ việc liên quan đến bảo vệ lợi ích công, có 46 kiến nghị được cơ quan có thẩm quyền chấp nhận, đạt tỷ lệ 90%, có 03 kiến nghị còn thời hạn, 02 kiến nghị do nguyên nhân khách quan (người dân chuyển địa bàn sinh sống). Con số này cho thấy sự đồng thuận và trách nhiệm cao của các cơ quan, tổ chức trong quá trình khắc phục những vấn đề được Viện kiểm sát kiến nghị.
VKSND khu vực 8 – Quảng Trị xác minh thông tin về ô nhiểm môi trường
Điều quan trọng hơn nữa là những thay đổi về mặt xã hội được tạo ra sau mỗi kiến nghị: Nhiều trẻ em được đăng ký khai sinh để được đến trường và được thực hiện các quyền lợi theo quy định; các khoản tiền theo bản án phải bồi thường hoặc hạch toán Thuế không đúng được thu hồi sung vào ngân sách Nhà nước; diện tích đất của Nhà nước bị chiếm dụng được thu hồi; nhiều điểm có nguy cơ mất an toàn được khắc phục; các vấn đề về môi trường có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng của người dân được giải quyết… Từ đó có thể thấy mỗi nguồn tin, mỗi kiến nghị tưởng như riêng lẻ đã tạo ra nhiều thay đổi trong đời sống xã hội, có ý nghĩa thiết thực đối với lợi ích của người yếu thế, người dân, đối với Nhà nước.
Hình ảnh con đường trước và sau khi VKSND khu vực 3 tỉnh Quảng trị ban hành kiến nghị
Tiếp nối kết quả, hoàn thiện cách làm, nâng cao hiệu quả bảo vệ người yếu thế, lợi ích công
Những kết quả bước đầu cho thấy việc chủ động phát hiện, kiến nghị và theo dõi khắc phục các vấn đề liên quan đến lợi ích công, quyền của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công là hướng đi cần tiếp tục duy trì. Mỗi nguồn tin cần được xem xét đầy đủ về tính chất, phạm vi ảnh hưởng và hậu quả. Mỗi kiến nghị cần hướng đúng vào nguyên nhân, xác định rõ trách nhiệm và có giải pháp, kết quả khả thi trên thực tế.
Theo định hướng của VKSND tối cao, việc thực hiện Nghị quyết 2025/2025/QH15 không chỉ là nhiệm vụ của đơn vị đầu mối mà là trách nhiệm của các cấp kiểm sát và của từng khâu công tác. Các đơn vị chủ động phát hiện, chuyển giao nguồn tin, phối hợp xử lý, người đứng đầu phải trực tiếp quan tâm, chỉ đạo, bảo đảm những nguồn tin có giá trị được xem xét, xử lý kịp thời. Việc lựa chọn các nội dung tập trung chất lượng, không chạy theo số lượng, ưu tiên vụ việc quyền và lợi ích được bảo vệ được xác định rõ. Nhiệm vụ trọng tâm là tập trung vào việc thu hồi tài sản công, đất công, nguồn lực ngân sách bị thất thoát, chiếm dụng hoặc sử dụng sai mực đích; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm yếu thế khác
Để triển khai chỉ đạo của VKSND tối cao, VKSND hai cấp tỉnh Quảng Trị tập trung theo dõi, kiểm tra việc thực hiện để xác định được hiệu quả của kiến nghị trên thực tế bằng việc bao nhiêu trẻ em được khai sinh, người già, người yếu thế được bảo vệ quyền hợp pháp, thu được bao nhiêu tiền sung vào ngân sách, bao nhiêu đất công bị chiếm dụng được xử lý thu hồi, thực phẩm có thực sự sạch, môi trường có thực sự hết ô nhiễm sau khắc phục các nội dung kiến nghị của Viện kiểm sát hay không…. Đồng thời có kế hoạch ký kết Chương trình phối hợp với Thuế tỉnh về trao đổi thông tin và xử lý các vụ việc nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước trong lĩnh vực thuế. Ngoài ra, VKSND hai cấp sẽ tiếp tục xây dựng mối quan hệ phối hợp với các cơ quan ban ngành; triển khai thực hiện các nội dung trong Quy chế, Kế hoạch phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp xã, với các cơ quan liên quan đến nhiều lĩnh vực khác như: Bảo hiểm xã hội, đất đai, thanh tra…Từ đó có cơ sở để nhận diện, phát hiện, lựa chọn, xử lý nguồn thông tin; xây dựng cơ chế phối hợp, phương pháp, kinh nghiệm xử lý, kiến nghị hoặc khởi kiện để sẵn sàng khi được giao thẩm quyền theo yêu cầu mới./.